FLP Fataluku Language Project
Home Dictionary Recordings Events Staff Photos

Makuva

Text

Conversation

Wordlist

Materials from the Missão Antropológica de Timor, Professor António de Almeida, 195x
Instituto de Investigação Científica Tropical (IICT), Lisboa - Portugal.

 

Conversa de um médico e um doente em Lovaia Epulu

Conversation between a physician and a patient in Makuva

 

Listen to this text                   View a scan of the original text

 

O	nadem	tekeni?
o	nade	-mu	teke	oni
2sg	name	-2sg	who	this
pro	n	-pro	pro	dem
What is your name?
Ms: Ou nademu tekeni?:Como te chamas?

Ar	nadeni	Fransisku.
ari	nade	-ni	Fransisku
3sg	name	-3sg	Francisco
pro	n	-pro	NAME
His name is Francisco.
Ms: Eu chamo-me Felisberto.

Ar	anne	hoira?
ari	anne	hoira
3sg	wind	how.many
pro	n	num
How old is he?
Ms: Ar an né hoira?: Quantos anos tens?

Au	anne	deli.
au	anne	ideli
1sg	wind	ten
pro	n	num
I am ten years old.
Ms:  ao an né X.: Eu tenho 28 anos.

Iten	apitna?
ita	oni	apitna
what	this	ill
pro	dem	adj
What is hurting?
Ms: Iteni aoitná?: O que é que te doi?

O	uloni	apitna.
o	ulo	oni	apitna
2sg	head	this	ill
pro	n	dem	adj
Your head hurts.
Ms: Ou uloni aptná: Dói-me a cabeca.

Natako	lerve	hoira?
na-	tako	lere	-ve	hoira
3sg-	begin	day	-?	how.many
pro-	v	n	-suf	num
When did it begin?
Ms: Natacou  lerve hoira?: Há quantos dias estás doente?

Natako	lerve	ideli	ho	lima.
na-	tako	lere	-ve	ideli	ho	lima
3sg-	begin	day	-?	ten	with	five
pro-	v	n	-suf	num	conj	num
It began fifteen days ago.
Ms: Natacou lerve ideli ho lima: (Estou doente) há quinze dias.

O	akemupomoni	nanoi	lerveni	manimanita?
o	akemu	-	po	-mu	oni	nana	-ai	lere	-va	oni	CVCVdup-	manta
2sg	body	-	POS	-2sg	this	exist	-?	sun	-?	this	RED-	warm
pro	n	-	part	-pro	dem	v	-suf	n	-suf	dem	ADV-	adj
Is your body feverish whole day long?
Ms: ou akemu pomoni nanoi lerveni manimanita?: Tens tido febre todasos dias?

Kava,	makarumpekeni	herare	kata	manta	alma
kava	makaruma	-	po	-k	oni	herare	kata	manta	alma
NEG	mister	-	POS	-1plinc	this	morning	NEG	warm	night
part	n	-	part	-pro	dem	n	part	adj	n
akempo'oni	manta.
akemu	-	po	-'	oni	manta
body	-	POS	-1sg	this	warm
n	-	part	-pro	dem	adj
No, Your Honour, in the morning it is not hot, at night my body is hot.
Ms: Kava, makaum pekeni heraré kat manta alma akem po'oni manta: Não senhor; de manhã não tenho febre; de tarde tenho febre. Add: 1plinc used as honorific marker as in Tetun

Lerve	sirkani	natako?
lere	-ve	sirikani	na-	tako
day	-?	hour	3sg-	begin
n	-suf	n	pro-	v
When does it start?
Ms: Lerve sirkane hoira natakou?: A que horas comeca a febre?

Sirikani	hokelu	ka	en	manteni	tae.
sirikani	ho-	kelu	ka	oni	manta	oni	tai
hour	?-	three	no	this	warm	this	go.up
n	pref-	num	neg	dem	adj	dem	v
It starts around three o' clock.
Ms: Serikani hokelu ka en manteni taé: Comeca à três horas de tarde.

O	akemupomoni	manto	meta	ke,	munó	akemupomoni
o	akemu	-	po	-mu	oni	manto	meta	ka	muno	akemu	-	po	-mu	oni
2sg	body	-	POS	-2sg	this	feverish	alone	or	first	body	-	?	-2sg	this
pro	n	-	part	-pro	dem	adj/v	adv	con	adv	n	-	part	-pro	dem
marinna?
marina
cold
adj
Is your body only hot, or is it cold first?
Ms: Ou akemu po moni mantou meta ke, munó akemu pomoni marin na?: Tu sentes só calor, ou primeiro também sentes frio?

Muno	akemupomoni	marinna	maki.
muno	akemu	-	po	-mu	oni	marina	maki
first	body	-	?	-2sg	this	cold	very
adv	n	-	part	-pro	dem	adj	adv
At first my body is very cold.
Ms:Munó akemu po moni marin na maki.: Primeiro (sinto) muito frio.

O	meu	ke	kava?
o	meu	ka	kava
2sg	cough	or	NEG
pro	v	con	part
Do you cough or not?
Ms: Ou meu ke kava?: tu tens tosse?

A	meu.
au	meu
1sg	cough
pro	v
I cough.
Ms: A meu: Tenho, sim, senhor.

O	meu	ena	ke	itla?
o	meu	ana	ka	itla
2sg	cough	or	or	few
pro	v	conj	con	adv
Do cough much or little?
Ms: Ou meu ena ke i'isla?: Tosses muito ou pouco?

Meu	ena.
meu	ana
cough	much
v	adv
I cough much.
Ms: Meu ena: Tusso muito.

O	meu,	o	akemupomoni	halita	apitna	ke	kava?
o	meu	o	akemu	-	po	-mu	oni	halita	apitna	ka	kava
2sg	cough	2sg	body	-	?	-2sg	this	something	ill	or	NEG
pro	v	pro	n	-	part	-pro	dem	pro	adj	con	part
When you cough, does your body hurt somewhere or not?
Ms: Ou meu, ou akemu pomoni halitá apit na ke kava: Quando tosses, dói-te alguma coisa?

Irto'oni	ipu	apitna.
irto	-'	oni	e	-	pe	-'u	apitna
chest	-1sg	this	3sg	-	SEQ	-1sg	ill
n	-pro	dem	pro	-	part	-pro	adj
My chest hurts.
Ir to oni ipu apitna: Dói-me o peito.

Mikma.
mikma
close
v
Close.

O	rar	mona	mokora	mon	inaka?
o	rara	mo-	na	mo-	kora	mo-	na	inaka
2sg	inside	2sg-	eat	2sg-	like	2sg-	eat	food
pro	n	pro-	v	pro-	v	pro-	v	n
When you feel hungry, do you want to eat?
Ms: Ou rar monu mokora moninaka?: Tu tens apetite?

Kava	sinor.
kava	sinor
NEG	mister
part	n
No, sir.
Kava sinor: Não, senhor.

O	mula	laha	ideha	dora	ke	kava?
o	mula	laha	ideha	torru	ka	kava
2sg	disappear	go	quickly	tired	or	NEG
pro	v	v	adv	adj	con	part
When you go walking, do you get tired quickly or not?
Ms: Ou mula laha ideha dora ke kava?: Quando andas cansas-te depressa?

Kava.
kava
NEG
part
No.

Mula	laha	au	doro	maki.
mula	laha	au	torru	maki
disappear	go	1sg	tired	very
v	v	pro	adj	adv
I get very tired when I walk.
Ms: Mula laha ao doro maki: Canso-me muito.

Nada.
nada
exhale
v
Exhale.

Nada	maki.
nada	maki
exhale	very
v	adv
Exhale strongly.
Ms: " maki: Respira com forca.

Tokumoni	momahe.
toke	-mu	oni	mo-	mahe
mouth	-2sg	this	2sg-	open
n	-pro	dem	pro-	v
Open your mouth.
Ms: Toko moni momahe: Abre a bôca. Fataluku wordorder or topicalised?

Kontai	lipomoni.
konta	-ai	lipa	-mu	oni
lift	-?	hand	-2sg	this
v	-suf	n	-pro	dem
Lift your hand.
Ms: Kon tai lipo moni: Levanta o braco.

Mudokudoi	lipomoni.
mo-	*udokud	-ai	lipa	-mu	oni
2sg-	***	-?	hand	-2sg	this
pro-	***	-suf	n	-pro	dem
Ms: Mudo kudoi lipo moni: Abaixa o braco.

Alme	o	ahinne	ne'	ke	kava?
alma	o	ahinne	ne'e	ka	kava
night	2sg	sweat	this	or	NEG
n	pro	n	dem	con	part
Do you sweat at night, or not?
Ms: Alme ou ahin né ke kava? De noite suas ou não? Ne'e = Tetum?

Kava.
kava
NEG
part
No.

Au	ahinne	maki.
au	ahinne	maki
1sg	sweat	very
pro	n	adv
I sweat a lot.
Ms: Au ahin né maki.: Suo muito.

O	ahinne	o	akemupomoni	manto	ke	marinna?
o	ahinne	o	akemu	-	po	-mu	oni	manto	ka	marina
2sg	sweat	2sg	body	-	?	-2sg	this	feverish	or	cold
pro	n	pro	n	-	part	-pro	dem	adj/v	con	adj
Do you have fever when you sweat or not?
Ms: Ou ahin né ou akem pomoni matou ke marinna?:  E quando suas sentes frio ou calor?

Akemupomoni	marinna.
akemu	-	po	-mu	oni	marina
body	-	?	-2sg	this	cold
n	-	part	-pro	dem	adj
I am cold.
Ms: Akemu pmoni marin na.: Sinto frio.

O	momno	aikoke	eni.
o	mo-	mno	aikoke	oni
2sg	2sg-	drink	medicine	this
pro	pro-	v	n	dem
Drink this medicine.
Ou momunó aikoke eni: Deves tomar êste remedio.

Kemna	pe	momno	no'oni.
kemna	pe	mo-	mno	no'oni
good	SEQ	2sg-	drink	like	this
adj	part	pro-	v	adv
It is better to drink it like this.
Ms: Kemi nape momuno nó óni: Mas toma-lo assim:

Herare	o	mon	inake	turusa,	alma	mehan	no	turusa;
herare	o	mo-	na	inaka	turo	-	sa	alma	m-	e	-a	na	ho	turo	-	sa
morning	2sg	2sg-	eat	food	spoon	-	tea	night	?-	3sg	-EXC	eat	with	spoon	-	tea
n	pro	pro-	v	n	n	-	n	n	pref-	pro	-suf	v	conj	n	-	n
remraremra	enana.
CVCVdup-	remra	ana	-ni
RED-	day	that	-3sg
ADV-	n	dem	-pro
In the morning you take one teaspoon full, at night you take another one; each day like this.
Ms: Herrare ou mon inake turuca, alma mehan nó turuca; rémerá remera en nanar. From here there are no Portuguese or Tetum translation anymore. enana = RED-ana

Turusa	e	vaini	itetla.
turo	-	sa	e	vai	-ni	itetla
spoon	-	tea	3sg	POS	-3sg	one
n	-	n	pro	part	-pro	NUM
One whole spoon.
Ms: Turó chá é vainin itetela.

O	lervani	kuku	rora	nae	kakani	inaka	mona	aikoke
o	lere	-va	oni	kuku	ro	-	rana	nae	kake	oni	inaka	mo-	na	aikoke
2sg	sun	-?	this	difficult	?	-	wait	LOC	new	this	food	2sg-	eat	medicine
pro	n	-suf	dem	v	?	-	v	pp	adj	dem	n	pro-	v	n
pupukene'eni	iseva;	alma	nae	kakeni	inaka	mona	nai
pe	-	pe	-	k-	oni	-'	oni	ise	-va	alma	nae	kake	oni	inaka	mo-	na	nae
SEQ	-	SEQ	-	?-	this	-1sg	this	one	-?	night	LOC	new	this	food	2sg-	eat	LOC
part	-	part	-	pref-	dem	-pro	dem	NUM	-suf	n	pp	adj	dem	n	pro-	v	pp
ise.
ise
one
NUM
Early in the morning when you eat your breakfast, one tablet(?), at night when you eat dinner, (another) one.

O	nae	mononi	inaka	moneni.
o	na'e	mo-	na	oni	inaka	mo-	na	oni
2sg	ask	2sg-	eat	this	food	2sg-	eat	this
pro	v	pro-	v	dem	n	pro-	v	dem
If you ask to eat, the food you eat is this.
Ms: Ou na'e momoni inaka mon eni.

Mon	inaka	toro	o	monai	ne'eni.
mo-	na	inaka	toro	o	mo-	na	-ai	no'oni
2sg-	eat	food	much	2sg	2sg-	eat	-?	like	this
pro-	v	n	adv	pro	pro-	v	-suf	adv
When you eat a lot, you take it (the medicine) like this.
Toro =  touru = Fataluku much

Kavon	momno	aikoki	o	namne	monu	inaka	namne	momno
kavona	mo-	mno	aikoke	o	namne	mo-	na	inaka	namne	mo-	mno
not.yet	2sg-	drink	medicine	2sg	must	2sg-	eat	food	must	2sg-	drink
neg	pro-	v	n	pro	v	pro-	v	n	v	pro-	v
vera.
vera
water
n
Before you take your medicine you should (?) eat food, you should (?) drink water.

Kani	inaka	toro	lerve	sirkanisa	molon	kaini.
kani	inaka	toro	lere	-ve	sirikani	-	ise	mo-	laha	oni	kaine	-ai
1plinc.eat	food	much	day	-?	hour	-	one	2sg-	go	this	cook	-?
v	n	adv	n	-suf	n	-	NUM	pro-	v	dem	v	-suf
Kani inaka toro lerve  sirkanisa  molonka ini.

Lir	lerve	sirkanisa	lai	rani	o
Lir	lere	-ve	sirikani	-	ise	laha	-ai	rani	o
?	day	-?	hour	-	one	go	-?	cooking	pot	Q
?	n	-suf	n	-	NUM	v	-suf	n	part
lom	lataluve	eni.
loka	-mu	laha	-	atalu	-ve	oni
suck	-2sg	go	-	cotton	-?	this
v	-pro	v	-	n	-suf	dem

O	iteni	apitna	modo	aikoke	ene	o	tonna.
o	ita	oni	apitna	mo-	*do	aikoke	oni	o	*	-ta	oni	-ni
2sg	what	this	ill	2sg-	***	medicine	this	2sg	***	-?	this	-3sg
pro	pro	dem	adj	pro-	***	n	dem	pro	***	-suf	dem	-pro

Aikokeni	dapruva	mehanno	kopo	isa	monu
aikoke	oni	dapru	-va	me-	hamno	kopo	ise	mo-	na
medicine	this	kitchen	-?	2pl-	raise	cup	one	2sg-	eat
n	dem	n	-suf	pro-	v	n	NUM	pro-	v
noi.
noi
?
?

O	namne	mula	teri.
o	namne	mula	teri
2sg	must	disappear	outside
pro	v	v	n
You have to go outside.

O	namne	mula	laha	reti.
o	namne	mula	laha	reti
2sg	must	disappear	go	really
pro	v	v	v	adv
You really have to go and walk.

O	mula	teri	ke	kava?
o	mula	teri	ka	kava
2sg	disappear	outside	or	NEG
pro	v	n	con	part
You go outside or not?

Lerve	hoira	o	kat	mul	teri?
lere	-ve	hoira	o	kata	mula	teri
day	-?	how.many	2sg	NEG	disappear	outside
n	-suf	num	pro	part	v	n
How many days did you not go outside?

O	petnara	ke	kava?
o	petnara	ka	kava
2sg	piss	or	NEG
pro	v	con	part
Do you urinate or not?

Ena	ke	isla	meta?
ana	ka	isla	meta
much	or	few	alone
adv	con	adv	adv
A lot or just a little?

Namne	monu	zana	hekkraiva.
namne	mo-	na	jena	hekrae	-va
must	2sg-	eat	fish	maize	-?
v	pro-	v	n	n	-suf
you have to eat fish and maize.
zana is now yenna (z -> zj -> j), of y foutm gewoon j?

O	monu	mete	sasoreni	arpou	tutuni.
o	mo-	na	meta	sasoro	oni	arpou	tutu	-ni
2sg	2sg-	eat	alone	plate	this	buffalo	milk	-3sg
pro	pro-	v	adv	n	dem	n	n	-pro
Just take a plate full of buffalo milk.

Hururu	lo'omoni.
ho-	*rur	-'u	lo'o	-mu	oni
?-	***	-1sg	leg	-2sg	this
pref-	***	-pro	n	-pro	dem

Ramoi	nai	o	nueni.
ra-	mai	nae	o	nua	oni
3pl-	come	LOC	2sg	wound	this
pro-	v	pp	pro	n/v	dem

O	ulomu	apitnona	oku	morut	vaukumonu	meta
o	ulo	-mu	apitna	-ona	oko	mo-	ruta	vauku	-mu	oni	meta
2sg	head	-2sg	ill	-?	VET	2sg-	bathe	forehead	-2sg	this	alone
pro	n	-pro	adj	-suf	part	pro-	v	n	-pro	dem	adv
en	kemna.
oni	kemna
this	good
dem	adj
When your head (still?) aches, just do not wash your forehead, this is good.
I think this shoudl be ena = ana = much: very good.

O	momrou	ke	kava?
o	mo-	mrou	ka	kava
2sg	2sg-	thirsty	or	NEG
pro	pro-	v	con	part
Are you thirsty or not?

Kava,	namlara	meta.
kava	na-	mlara	meta
NEG	3sg-	hungry	alone
part	pro-	v	adv
No, he is only hungry.

Allara	almona	monu	porganteni.
alara	almona	mo-	na	po	-	*rg	-a	na	-ta	oni
tomorrow	very	early	2sg-	eat	POS	-	***	-EXC	eat	-?	this
adv	n+adv	pro-	v	part	-	***	-suf	v	-suf	dem
Tomorrow night you ??

Monu	mipor	kantene	nala	meudia	namine	mon	inake	en
mo-	mno	m-	e	-	po	-	*r	ka	n-	*tene	nalu	-a	meudia	na-	mine	mo-	na	inaka	oni
2sg-	drink	?-	3sg	-	POS	-	***	no	?-	***	?	-EXC	12	o'clock	3sg-	fat	2sg-	eat	food	this
pro-	v	pref-	pro	-	part	-	***	neg	pref-	***	?	-suf	n	pro-	n	pro-	v	n	dem
reti	mon	meti	sasoro	vereneni	monu
reti	mo-	na	meta	sasoro	vera	oni	oni	mo-	na
really	2sg-	eat	alone	plate	water	this	this	2sg-	eat
adv	pro-	v	adv	n	n	dem	dem	pro-	v
mometi	sa	ini	meta.
mo-	meta	sa	ini	meta
2sg-	alone	tea	sand	alone
pro-	adv	n	n	adv